Garcia: Yumu at Kaslam (Sweet and Sour)

“Ne kaslam ning bie,
Oyni sabe-sabe;
Kaplan atakman ing panagimpang yumu?,
Bukas, makadwa? Mekad alina;
Nang daptan ban ing nyaman apangan?

BOLANG IKANG BALA!

Maslam ya, wa tutu, maralas lukut ka lupa uli niti, dapot e wari manyaman ya naman?

Kaniting aslam a paglasan, malyari yang baywan, mekad mas panyamanan.

Manupaya kang dinan meng sibuyas, bawang, lara o asin mu at asabi mu namu nyaman na. Dapat munaman atin kang titiltil sitsarun, tuyu, o nanu pamang buri mung palasan kaniti, ring kekang paninapan, kaluguran, kakaluguran, kanawan ning bie, kaganakan na ning Apung Ginu, tagumpe mu at saya uli ning kekang pangamatula king kekang pamanintun kapasnawan king kekang danup. Danup a alimu king atian nune king kekang bie.

Rugo! Kaibat e mu balu mabsi naka bisa kapa.

Kaslam na ning bie! Bisa kupa!”

~ “Nekaslam” nang Marco Paulo Batac Lacap

“Ing yatu bina yang marimla
at mantun tamung pali.
Binit tamung magdulap lugud.
Pantunan ta’ya agyang nukarin.
Pantunan ta’ya nu man karin, agyang king asu.
Maragul a kamalyan iti.
Ing nanu mang mali pangabiling lugud
e malyaring e maging sangkan ning kasakitan
at lumbe king balang metung kekatamu”.
~JGSSAP

***

Nung kabud mu mayumu, makasawa. Nung kabud mu maslam, makasawa mu naman. Dapot nung pisamut tamu ing mayumu at maslam nyanyaman. Misan malyari pang dagdagan ditak a malat o ditak a mapait. Lakwas nyanyaman kanita. Dapot ing pangasangkap dapat pakatud nung makananu karakal. E mayap ing labis keng yumu, labis king kaslam, labis king kalat at lakwas na nung labis king pait.

Ing keraklan keti king yatu e mayap nung lalabis ing sanu mang sangkap. Ngara pin dikil keng piga, “Makasawa piga!” Kasi pin naman asna kalinamnam ing piga lakwas na nung ditak mu. Tagal-tagalan mu kanita ing linamnam. Bisa ka pa. Mangan na ka na naman. Uyta, nung miparakal—mangapanilak na ka king sawa. Ala naman kasing e makasawa keti king yatu.

Adwang bage misasalungat ing sangkap ning labwad parati. Aldo’t bengi; dimla’t pali; tula’t lungkut; babai’t lalaki; byasa’t mangmang; yumu’t kaslam.

Makasdan tagana ing kebyasnan ning Apung Ginu. Alang makasukad keng kebyasnan na agyang nu ya pa kabyasa at karakal balu ing ninu man. Makatimbang ing segana-gana. Balang sangkap kaylangan bang maging manyaman ing kararasnan ning nanu man o sanu man.

Ing kaslam maging tanda ne ning lumbe o palsimi keti king yatu. Salungat ne ning yumu o tula, ligaya at nanu mang kaliligaya ning tau. Mengari king kawatasan a sinulat nang Marco Paulo Batac Lacap, a maglarawan king daranasan da reng kayanakan ngeni misasalamin kaniti ing katutwan a mangapalyari keti king yatu kaninu man.

E la mu naman makapasubali ding makatwa. Ala yang kakabiran o tutulak ing katutwan king labwad a nung nu tamu magsantung at manalig at lubus a manwala karing kalaraman a papalto da kareng miyayaliwang piyalben. Bakit? Kasi naman keraklan karing palage keng sine, TV o agyang keng internet, pane naming masaya ing wakas da reng papalage da.

Pane mayumu ing kararasnan ning balang palage. Ngara pin, “At mebye lang maligaya kayari!” Ala na la mang papakit a mipagkasawa la reng mipalsinta kayabt ning malambat a panaun. E da na papakit a deng mipalsinta tutwa la naman, mangalumpis la balat, mangalugus la ipan at bwak inya susura la king kelambatan.

Nung ating mayumu atin mu namang maslam ne, abe!

Dake Talabaldugan:

1. kulili – (palagyu) metipung duluk king lalam ning kuran at aliwa pang pipaglutwan. English – accumulated smut at inner bottom of frying pan or pots. Alimbawa king pamangamit: “Kulili ing ginamit nang pangulis keng dalig ning anak nang Tsuling.”

2. kulilíng¹ – (palagyu) batingting. English – small bell, usually used during the Holy Mass. Alimbawa king pamangamit: “Katigtig ning kuliling kanita la mamanyiklod deng tau kanita dapot ngeni tatalakad na la mu reng aliwa.”

3. kulilíng² – (palagyu) kililing, kiriling. English – sound of small bells, tinkle. Alimbawa king pamangamit: “Ing kuliling da ring barya e na malyaring daigan ing lagitik da ring mangalapak a salapi.”

4. kulimlím – (palagyu) lulam, pamanukup, silim, dalumdum. English – overcast, clouded over; partial obscurity resulting from cloudiness. Alimbawa king pamangamit: “Kulimlim balang malapit nang muran at maging tandang kapanyawsan iti ning kalikasan bang makapagadya la ring tau.”

5. kulisap – (palagyu) mangalating susulapo o gagapang a kaladwan. English – insect. Alimbawa king pamangamit: “Deng alitaptap at kuliglig ila ring karing mapilan a kulisap a mengabating na pauli ning awsan dang kasaplalan.”

***
PAMANGAPAMPANGAN: Ing pamanisig at pamagmayumu da reng Kapampangan adwang maragul a bage at dake ning pamamangan da ring kabalen tamu. Maralas a sisisigan da ila ring bungang tanaman a sagiwa o bubut pa, manibalang at malulut nang maslam a bungang tanaman. Mapilan kareti ila ring sampaluk, santul, mangga, balubad, balimbing, swa, dalangita, kamyas at mapilang aliwa pa. Ing pagmayumu da naman ila pin ding inuyat, kukul, sabo meyumwan, pulut panilan, pulut atbu at bagkat miyayaliwang bungang tanaman.

***

PAMIPALINO: Ing Kapisik magnasa ya at manwalang misubling pasibayu ing lagablab ning legwan ning Kalinangan Kapampangan kapamilatan ding keyang dalit, kawatasan, amlat at miyayaliwang kapaglalangan a misulat king pigmulan at tune kulitan kambe ning dalise at mapagmasabal a pamisip at parasan. Ing panyulat ding pipumpunan yang sukat mataluki at miparangalan kapamilatan ning pamangamit kareti at aliwa ring karing dayu at salungat a paralan dang dela keti Kapampangan. Ing Kapisik ala yang kikilingan a kapanaligan, aguman o ninu man nung e ing Lubusang Katutwan.